สถานการณ์การลักลอบค้าสัตว์ป่าและการบังคับใช้กฎหมายของประเทศไทย เพื่อการคุ้มครองสัตว์ป่า

กิติชยา เพ็ญชาติ
คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร พระราชวังสนามจันทร์ จังหวัดนครปฐม (ผู้ประพันธ์บรรณกิจ)
Kitichaya Penchart
Faculty of Science Silpakorn University, Sanam Chandra Palace, Nakhon Pathom (Corresponding author)

ศิริรัตน์ ชูสกุลเกรียง
คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร พระราชวังสนามจันทร์ จังหวัดนครปฐม
Sirirat Choosakoonkriang
Faculty of Science Silpakorn University, Sanam Chandra Palace, Nakhon Pathom

เจริญชัย โตไธสง
ศูนย์ข่าวกรองอาชญากรรมสัตว์ป่า กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรุงเทพมหานคร
Charoenchai Tothaisong
Wildlife Crime Intelligence Unit, Department of National Parks, Wildlife and Plant Conservation, Bangkok

บทคัดย่อ
ปัจจุบันประเทศไทยบังคับใช้พระราชบัญญัติงาช้าง พ.ศ. 2558 และ พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 เพื่อคุ้มครองสัตว์ป่าของไทยและสัตว์ป่าควบคุมตามบัญชีของอนุสัญญาไซเตส อย่างไรก็ตาม พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 ยังมีสภาพใช้บังคับได้ไม่สมบูรณ์ รวมถึงใบอนุญาตต่าง ๆ ที่ออกตามความในพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 ยังคงมีสภาพบังคับใช้ได้อยู่ จากการวิเคราะสถานการณ์การลักลอบค้าสัตว์ป่าที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทยในช่วงที่มีการบังคับใช้พระราชบัญญัติดังกล่าว แบ่งเป็น 3 ช่วงปี คือ ช่วงปี 2535-2544, 2545-2554 และ 2555-2566 พบว่า มีการกระทำความผิดกับสัตว์ป่ากลุ่มช้าง (Elephantidae) สูงที่สุดในทุกช่วงปี และเมื่อพิจารณาสถานการณ์ การตรวจยึดสัตว์ป่าของกลางที่ได้จากสัตว์กลุ่มช้างในช่วงปี 2559-2561 ซึ่งเป็นช่วงแรกของการบังคับใช้พระราชบัญญัติงาช้าง พ.ศ. 2558 เป็นช่วงเดียวที่จำนวนครั้งของการตรวจยึดของกลางกลุ่มช้างลดลงเป็นอันดับสองรองจากสัตว์ในกลุ่มเสือและแมว (Felidae) และหลังจากที่มีการบังคับใช้พระราชบัญญัติงาช้าง พ.ศ. 2558 ร่วมกับพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 (ในช่วงปี 2563-2566) ไม่มีการตรวจยึดสัตว์ป่าของกลางกลุ่มช้างจากการลักลอบนำเข้า และนำผ่านที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทยได้อีกเลย สำหรับวิธีการขนส่งที่นิยมใช้ลักลอบค้าที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทยส่วนใหญ่ใช้ช่องทางขนส่งทางบก และทางอากาศ โดยประเทศไทยเกี่ยวข้องในฐานะเป็นประเทศนำเข้า นำผ่าน และส่งออก ซึ่งการลักลอบค้าสัตว์ป่าในปัจจุบันของประเทศไทยใช้ช่องทางการค้าออนไลน์มากขึ้น และการค้าสัตว์ป่าส่วนใหญ่เพื่อเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยง ซึ่งมีทั้งสัตว์ป่าในประเทศและสัตว์ป่าต่างประเทศที่ลักลอบนำเข้า และการเลี้ยงสัตว์ป่าเพื่อการค้ามีการผสมข้ามสายพันธุ์เพื่อเพิ่มมูลค่าของสินค้า ทำให้ผลผลิตที่ได้จากการผสมข้ามสายพันธุ์ไม่ได้รับการคุ้มครองทางกฎหมายของประเทศไทย ตลอดจนยากต่อการตรวจสอบชนิดพันธุ์และระบุแหล่งที่มาของสัตว์ป่าของกลาง ดังนั้น จึงควรมีการปรับปรุงกฎหมายให้ครอบคลุมสัตว์ป่าที่ได้จากการผสมข้ามสายพันธุ์ ตลอดจนพัฒนาเทคนิคการตรวจสอบสัตว์ลูกผสมเหล่านั้นด้วย โดยกลุ่มสัตว์ป่าที่ควรมีมาตรการเฝ้าระวังการลักลอบค้าอย่างเข้มงวด 3 อันดับแรกของประเทศไทย ได้แก่ ช้าง นกปรอด (Pycnonotidae) และสัตว์ในกลุ่มเสือและแมว ตามลำดับ

คำสำคัญ: การลักลอบค้าสัตว์ป่า การล่าสัตว์ พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า สัตว์ป่าสงวน สัตว์ป่าคุ้มครอง สัตว์ป่าควบคุม การค้าสัตว์ป่าออนไลน์ การต่อต้านการค้าสัตว์ป่า

Abstract
Thailand presently enforces the Elephant Ivory Tusks Act, B.E. 2558 (2015) and the Wild Animal Conservation and Protection Act, B.E. 2562 (2019) to protect Thai wildlife and wildlife controlled under the CITES Convention. The Wild Animal Conservation and Protection Act, B.E. 2562 (2019) is not yet fully enforced, and licenses issued under the Wild Animal Conservation and Protection Act, B.E. 2535 (1992) are still valid. During the enforcement of the mentioned Act, the highest number of crimes against elephant wildlife (Elephantidae) consistently occurred throughout three periods: 1992-2001, 2002-2011, and 2012-2023, indicating a pattern of wildlife trafficking in Thailand. From 2016 to 2018, during the initial period of enforcing the Elephant Ivory Tusks Act, B.E. 2558 (2015), there was a decrease in the number of wildlife seizures from elephants. During this period, the number of seized items from elephants ranked second after Felidae, marking the only time this has happened. Since the Elephant Ivory Tusks Act, B.E. 2558 (2015) and the Wild Animal Conservation and Protection Act, B.E. 2562 (2019) came into effect (between 2020 and 2023), there have been no seizures of elephant tusks from illegal import or transit involving Thailand. Wildlife smuggling methods related to Thailand commonly use land and air transportation for import, transit, and export. Also, there is a growing reliance on online trade for wildlife trafficking in Thailand. The wildlife smuggling discovered in Thailand involves the trafficking of local species and the illegal import of exotic wildlife for pets, including crossbreeding to enhance the animals' value. As a result, products obtained through crossbreeding of different species are not protected by law in Thailand. Also, it is difficult for species identification and the source of seized wildlife. Therefore, the law should be updated to include regulations for wild animals obtained through interbreeding, along with the development of techniques for examining these hybrid animals. The three wildlife groups in Thailand that require strict monitoring for illegal trade are elephants, bulbuls (Pycnonotidae), and Felidae.

Keywords: Wildlife Trafficking, Hunting, Wild Animal Conservation and Protection Act,
Conserved Wild Animal, Protected Wild Animal, Controlled Wild Animal, Wildlife Trafficking Online, Combating Wildlife Trafficking

รายการอ้างอิง
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2558). ศูนย์นิติวิทยาศาสตร์สัตว์ป่า. https://portal.dnp.go.th/Content/WildlifeConserve?contentId=22965.
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2565, 16 กันยายน). เหยี่ยวดง พร้อมชุดปฏิบัติการพิเศษ 1362 สุ่มตรวจค้าสัตว์ป่าผิดกฎหมายตลาดจตุจักร. http://news.dnp.go.th/news/19859.
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2566, 7 สิงหาคม). กรมอุทยานแห่งชาติฯ จัดงานวันเสือโคร่งโลก 2566 เดินหน้าแผนเสือโคร่ง ฉบับที่ 2. http://news.dnp.go.th/news/24859.
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2566, 6 ตุลาคม). กรมอุทยานฯ เปิดศูนย์ปฏิบัติการของหน่วยข่าวกรองอาชญากรรมสัตว์ป่า "WCU". http://news.dnp.go.th/news/25271.
กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (2566, 17 มีนาคม). อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดพันธุ์สัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้จะสูญพันธุ์ (CITES). ฐานข้อมูลกองการต่างประเทศ. https://fad.mnre.go.th/th/mph/content/217.
ข่าวสด. (2567, 17 พฤษภาคม). บุกยึดแล้ว ลูกสิงโต-ลูกเสือโคร่ง พบได้มาไม่ถูกต้อง หลังเจ้าของบอกเพนต์สี-ตัวเดียวกัน. https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_8238262.
เดลินิวส์ออนไลน์. (2565, 22 พฤศจิกายน). "ไทย-ลาว" จับมือ ล่าแก๊งค้าเสือโคร่งข้ามชาติ ตะลึงมีลูกเสืออีก 20-30 ตัว. https://www.dailynews.co.th/news/1711615/.
ไทยพีบีเอส. (2564, 9 มีนาคม). แจ้งข้อหาเพิ่ม สวนสัตว์ดัง "3 เสือโคร่ง" DNA ไม่ตรงปก. https://www.thaipbs.or.th/news/content/302219.
ไทยพีบีเอส. (2565, 13 มิถุนายน). ผล DNA ชี้ชัดเสือโคร่งของกลาง 3 ตัว ไม่ได้มาจากป่าไทย. https://www.thaipbs.or.th/news/content/316532.
ไทยรัฐ. (2567, 14 กุมภาพันธ์). ปทส.บุกยึดลูกสิงโตโชว์คาเฟ่เมืองภูเก็ต หลังมีผู้ร้องเรียนทรมานสัตว์หรือไม่. https://www.thairath.co.th/news/crime/2763061.
นาโอมิ โด๊ค. (2557). เปิดโปงการค้างาเลือด: ผลสำรวจตลาดงาช้างในประเทศไทย. รายงานของเครือข่ายเฝ้าระวังการค้าสัตว์ป่าและพืชป่า. TRAFFIC.
นพรัตน์ โชติเกษมกุล. (2562, 7 กุมภาพันธ์). หนุ่มสวนยางเลี้ยงนกกรงหัวจุกผสมข้ามสายพันธุ์ทำเงินนับหมื่นบาทเดือน. https://www.77kaoded.com/news/nopparat-chotikasemkul/312580.
นูรซาลบียะห์ เซ็ง. (2564, 4 พฤษภาคม). "กูปรี" สิ่งมีชีวิตที่เหลือเพียงภาพถ่าย ปัจจุบันสูญพันธุ์ไปแล้วจากป่าไทย. มูลนิธิสืบนาคะเสถียร. https://www.seub.or.th/bloging/knowledge/กูปรี-สิ่งมีชีวิตที่เ/.
เพชร มโนปวิต. (2558). การค้านกป่า... เมื่อธรรมชาติถูกย่ำยี (1). สมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทย. https://www.bcst.or.th/essential_grid_category/environment-essential/.
พระธรรมปิฎก. (2542). คนไทยกับสัตว์ป่า. มูลนิธิพุทธธรรม.
มติชน. (2565, 12 มกราคม). กรมอุทยานฯ ยึดซากเสือโคร่ง 2 ตัว แต่ 5 นายพรานรอดหวุดหวิด ทิ้งปืนลูกซอง อพปร. ไว้เป็นหลักฐาน (คลิป). https://www.matichon.co.th/region/news_3128492.
มูลนิธิสืบนาคะเสถียร. (2561, 24 ธันวาคม). ลำดับเหตุการณ์คดีล่าสัตว์ป่าทุ่งใหญ่ฯ 2561. https://www.seub.or.th/bloging/news/ลำดับเหตุการณ์คดีล่าสั/.
มูลนิธิสืบนาคะเสถียร. (2566, 17 กันยายน). 'นกปรอดหัวโขน' ความงดงาม ที่สักวันอาจเหลือให้ชมเพียงรูปภาพ. https://www.seub.or.th/bloging/news/2023-244/.
วิมุติ วสะหลาย. (2566, 16 ธันวาคม). แฟ้มสัตว์โลก สมัน, เนื้อสมัน, กวางเขาสุ่ม. โลกสีเขียว. http://www.verdantplanet.org/animalfiles/สมัน/.
สำนักข่าวสิ่งแวดล้อม. (2560, 27 เมษายน). ตั้งชุดพิเศษ 'เหยี่ยวดง' ปราบปรามค้าสัตว์ป่าออนไลน์ อส. ติดดาบ 'จับกุม-ตรวจยึด' ได้ทั่วราชอาณาจักร. https://greennews.agency/?p=13844.
สำนักงานกฤษฎีกา. (2566, 8 มีนาคม). พระราชบัญญัติสำหรับรักษาช้างป่า พระพุทธศักราช 2564. http://report.dopa.go.th/laws/document/1/36.pdf.
องค์การสัตว์ป่าโลกสากลแห่งประเทศไทย. (2557, กรกฎาคม). ประเทศไทยกำลังถูกจับตามองภายใต้แผนปฏิบัติการแห่งชาติเพื่อควบคุมการค้างาช้าง. https://wwf.panda.org/es/?230472/07102014.
องค์การสัตว์ป่าโลกสากลแห่งประเทศไทย. (2558, สิงหาคม). รัฐบาลไทยเผาทำลายงาช้างแอฟริกาของกลางผิดกฏหมายที่ยึดมากกว่า 2 ตันในพิฑีบดและเผาทำงายงาช้างครั้งประวัติศาสตร์ เพื่อตอกย้ำความมุ่งมั่นในการกำจัดอาชญากรรมสัตว์ป่าและการลักลอบค้างาช้างผิดกฎหมายในประเทศไทย. https://www.wwf.or.th/?251450/Thailands-first-ivory-destruction-sends-a-crushing-message-of-zero-tolerance-to-wildlife-criminals.
C4ADS. (2024). Wildlife seizure dashboard. https://wildlifedashboard.c4ads.org/.
Chng, S. C., & Eaton, J. A. (2016). Snapshot of an on-going trade: An inventory of birds for sale in Chatuchak weekend market, Bangkok, Thailand. BirdingASIA, 25, 24-29.
Kanyapak_W. (2567, 16 พฤษภาคม). อธิบดีกรมอุทยานฯ เผยมีผู้นำเอกสารยื่นรับลูกเสือโคร่งกลับไปเลี้ยง อ้างไม่ใช่เสือ แต่เป็น "ไลเกอร์" สัตว์ลูกผสม. https://ch3plus.com/news/social/morning/ 400183.
Krishnasamy, K., & Stoner, S. (2016, March 2). Trading faces: A rapid assessment on the use of Facebook to trade wildlife in Peninsular Malaysia. TRAFFIC. https://policycommons.net/artifacts/1935589/trading-faces/2687359/.
Nijman, V., & Shepherd, C. R. (2007). Trade in non-native, CITES-listed, wildlife in Asia, as exemplified by the trade in freshwater turtles and tortoises (Chelonidae) in Thailand. Contributions to Zoology, 76(3), 207-211.
Oswell, A. H. (2010). The big cat trade in Myanmar and Thailand. TRAFFIC Southeast Asia.
ROUTES. (2021). Wildlife seizures in airports around the world (2009 – 2021). http://www.routesdashboard.org/.
Saengnuson, T. (2016). วิเคราะห์อุดมการณ์ทางการเมืองการปกครองของสมัยสุโขทัยกับสถานการณ์ปัจจุบัน. Journal of Modern Learning Development, 1(1), 28-38.
Sharma, C. P., Kumar, A., Vipin, Sharma, V., Singh, B., Kumar, G. C., & Gupta, S. K. (2019). Online selling of wildlife part with spurious name: A serious challenge for wildlife crime enforcement. International Journal of Legal Medicine, 133, 65-69.
Sims, M. E., Baker, B. W., & Hoesch, R. M. (2011). Tusk or bone? An example of ivory substitute in the wildlife trade. Ethnobiology Letters, 2, 40-44.
Siriwat, P., & Nijman, V. (2020). Wildlife trade shifts from brick-and-mortar markets to virtual marketplaces: A case study of birds of prey trade in Thailand. Journal of Asia-Pacific Biodiversity, 13(3), 454-461.
TRAFFIC International. (2024). Wildlife trade portal. https://wildlifetradeportal.org/dashboard.
USAID Wildlife Asia. (2018, June 5). Quantitative and qualitative study of consumer demand for wildlife products in Thailand. https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00Z2N9.pdf.
Van Dijk, P. P., & Palasuwan, T. (2000). Conservation status, trade, and management of tortoises and freshwater turtles in Thailand. Chelonian Research Monographs, 2, 137-144.
Xu, Q., Cai, M., & Mackey, T. K. (2020). The illegal wildlife digital market: An analysis of Chinese wildlife marketing and sale on Facebook. Environmental Conservation, 47(3), 206-212.